Oktober 2018: Tropische Trump

Tropische Trump

Door Nick Hoekstra, AB Politiek & Voorlichting

 

Brazilië.  Copacabana Beach, het carnaval in Rio de Janeiro, het beeld van Christus de Verlosser, de rust van het Amazoneregenwoud en de uitgestrekte stranden aan de Atlantische Oceaan. De rust en gezelligheid die hiermee gepaard gaat, was de afgelopen maanden ver te zoeken in Brazilië: het is verkiezingstijd en dan lopen de gemoederen hoog op. Heel hoog zelfs, zoals bij een WK-finale.

 

De politiek

Brazilië is veruit het grootste én enige Portugeessprekende land op het Zuid-Amerikaanse continent. Sinds de onafhankelijkheid van Portugal is Brazilië tot de jaren 90 vooral bestuurd door een autoritair regime. Brazilië heeft de afgelopen 30 jaar een transformatie doorgemaakt die de basis legde voor veel democratische vernieuwingen. Sinds het democratiseringsproces dat werd bezegeld met de nieuwe grondwet van 1988 is Brazilië, net als de Verenigde Staten van Amerika (VS), een federale staat. In een federale staat zijn het vooral de autonome overheden van de staten, provincies of regio’s die het dagelijks bestuur, de wet- en regelgeving en de rechtspraak voor haar rekening nemen. Mede door het koloniale verleden van Brazilië bestaan er grote verschillen tussen deze autonome regio’s. Deze verschillen liggen aan de basis voor de hoge mate van onderlinge argwaan tussen de provincies, maar ook voor het lage vertrouwen in de nationale overheid.

Brazilië kent een presidentieel stelsel met een parlementaire vertegenwoordiging en een senaat. De president van Brazilië wordt direct verkozen en dient, net als in de VS, een termijn van vier jaar. De president benoemt zijn kabinet en is goed voor 80% van de wet- en regelgeving in Brazilië. Het parlement van Brazilië kent 513 leden en is volgens de grondwet een machtig orgaan. In de praktijk valt dit tegen. Slechts 20% van de wetgeving komt voor rekening van het parlement. Brazilië wordt vaak het meest gefragmenteerde land ter wereld genoemd. Op dit moment zitten er maar liefst 25 partijen in het parlement (bij de laatste verkiezingen kon er op ruim 35 partijen gestemd worden). De president heeft hierdoor haast nooit een meerderheid in het parlement en is genoodzaakt een coalitie aan te gaan, in tegenstelling tot in de VS.

De presidentsverkiezingen in Brazilië lijken op die van Frankrijk. De verkiezingen zijn gebaseerd op het meerderheidsstelsel: de kandidaat met meer dan de helft van de stemmen wint. Wanneer dit niet lukt, vindt een tweede stemronde plaats waar alleen nog gestemd kan worden op de twee kandidaten met de meeste stemmen in de eerste ronde.

 

Dalende economie en corruptie

Brazilië maakt deel uit van de BRICS (Brazilië, Rusland, India, China en Zuid-Afrika), een groep landen die de laatste decennia een sterke economische groei hebben doorgemaakt. Voor Brazilië was deze groei zelfs zo sterk dat zij het WK voetbal en de Olympische Spelen wist aan te trekken. Helaas heeft Brazilië deze groei niet door kunnen zetten en is de economie vanaf 2013 sterk gekrompen.

Een politieke kinderziekte waar Brazilië al sinds haar onafhankelijkheid mee kampt, is corruptie. Verschillende corruptieschandalen kwamen aan het licht. In 2016 werd president Rousseff (PT) afgezet nadat ze geld van de staat had gebruikt in haar campagne. Ze werd opgevolgd door haar vicepresident Temer, die zelf in 2017 in opspraak raakte wegens een corruptieschandaal waarbij 352, van de in totaal 594, parlementariërs en senatoren betrokken waren. Deze schandalen, voornamelijk binnen de sociaaldemocratische Partido dos Trabalhadores (PT), zorgen sinds 2015 voor een enorme daling in vertrouwen in de nationale politiek. Oud-president Lula, boegbeeld van de Partido dos Trabalhadores, is door het Hooggerechtshof van Brazilië zelfs verbannen van deelname aan de verkiezingen van 2018, nadat ook zijn naam in menig corruptieschandaal naar voren kwam.

 

‘Round 1’

De argwaan van de autonome regio’s in combinatie met een al jaren afnemende economie en de hoge mate van corruptie wekt ongenoegen, wantrouwen en zelfs verafschuwing van de nationale politiek en politici. Een situatie die uiterst geschikt is voor de opkomst van extreme partijen en politici. Een voorbeeld daarvan is Jair Bolsonaro van de Partido Social Liberal. Een partij getypeerd door extreemrechtse, extreem conservatieve en nationalistische ideeën. Ook Bolsonaro zelf is een omstreden figuur, mede door zijn opmerkelijke uitspraken. Zo prees hij het dictatoriale regime van 1964-1985, zei hij tegen een politica dat hij haar nooit zou verkrachten ‘omdat ze het niet waard was’ en, zo gaf Bolsonaro aan, heeft hij ‘liever een dode zoon dan een homoseksuele zoon’.

Bolsonaro’s grootste tegenstander is Fernando Haddad (PT). Van 2005 tot 2012 was hij Minister van Onderwijs in de kabinetten van Lula en Rousseff. Dat deze kandidaat een stuk minder actief is op sociale media en een stuk minder genoemd wordt in het nieuws vanwege omstreden uitspraken is zeker. Feit is dat hij de partij vertegenwoordigt die de afgelopen jaren hoofdrolspeler was in bijna elk corruptieschandaal dat Brazilië rijk is en die daarnaast verantwoordelijk gehouden kan worden voor de afnemende economie.

Voor de meeste Brazilianen is het kiezen voor de kandidaat die ze het minst haten: de verwerpelijke Bolsonaro of de corrupte sociaaldemocratische Partido dos Trabalhadores, geleid door Haddad.

Ondanks zijn extreme ideologieën en uitspraken ontvangt Bolsonaro veel steun. Met name in de armere regio’s die, letterlijk en figuurlijk, ver van de politiek afliggen. Maar de supporters van Haddad en de linkervleugel demonstreren non-stop tegen Bolsonaro. De populariteit van Bolsonaro creëert onrust en angst voor een terugkeer naar het dictatoriale regime. Op 6 september 2018 werd hij zelfs neergestoken op een campagnerally en moest hij met spoed worden afgevoerd naar het ziekenhuis. Zijn campagne moest hij vanuit het ziekenhuis voortzetten. Dit incident heeft echter de populariteit van, en support voor, Bolsonaro alleen maar vergroot.

Op 7 oktober vond de eerste stemronde plaats. Met een totale opkomst van bijna 80% wist Bolsonaro maar liefst 46% van de stemmen binnen te halen terwijl Haddad slechts 29% wist te bemachtigen.

 

Hoe nu verder?

Aangezien geen van de kandidaten meer dan 50% van de stemmen wist te ontvangen, vindt er op 28 oktober 2018 een tweede ronde plaats waar Bolsonaro en Haddad het tegen elkaar zullen opnemen. Het grote procentuele verschil tussen de twee maakt het voor Haddad ontzettend lastig om de ultrarechtse Bolsonaro nog te verslaan. Maar met nog een kwart van de stemmen te verdelen kan er nog van alles gebeuren. Wellicht zijn de Brazilianen geschrokken van het daadwerkelijke succes van ‘outsider’ Bolsonaro en stemmen ze nu in de tweede ronde massaal op Haddad.

Twee jaar geleden dacht niemand dat die brutale, ordinaire man, die over vrouwen sprak met de leuze “grab’m by the pussy” zou winnen. Op 9 november 2016 sloeg Trump in als een bom. Maar de ‘Tropische Trump’, zoals Bolsonaro wordt genoemd, heeft dat verassingseffect van eenmalige verkiezingen niet en moet nog een grote horde over voordat hij president van Brazilië wordt op 1 januari 2019.

 

Nick Hoekstra – 14 oktober 2018

 

 

Noot: dit artikel is geschreven naar aanleiding van de eerste ronde van de presidentsverkiezingen in Brazilië. Met de kennis van de dag van publicatie kunnen wij mededelen dat Jair Bolsonaro (PSL), met 55.1% van de stemmen, inderdaad de verkiezingen heeft gewonnen van Fernando Haddad (PT)